Jesteś tutaj
Home > Techniki harcerskie > Terenoznawstwo

Terenoznawstwo

Umiejętność poruszania się w nieznanym terenie przydaje się zarówno przy okazji biwaków zastępu, kilka kilometrów od domu, jak i w czasie wielkiej wyprawy na odległy kontynent. Fakt, że nie potrafimy odnaleźć właściwej drogi, może przyczynić się do porażki w grze terenowej, ale także sprawić, że nie wrócimy w porę do bazy. Czasem z tego powodu ominie nas coś przyjemnego, ale niekiedy skutki błędnej orientacji w terenie mogą być przykre... Kompas Kompas to urządzenie, które pozwala określić strony świata. Posługiwano się nim już 4000 lat temu. Prawdopodobnie wymyślili go Chińczycy. Pierwotnie było to naczynie wypełnione wodą, w której pływał kawałek drewna z przymocowanym fragmentem namagnesowanej blaszki wskazującej kierunek północ - południe. Potem zaczęli używać kompasu Arabowie, a następnie Europejczycy. W XII wieku pływający pręt zastąpiono strzałką magnetyczną. Na początku XIV wieku osadzono strzałkę na osi, a wokół niej umieszczono krąg podzielony na 32 rumby, czyli jednostki kątowe równe 11,25°. Kiedy umieszczono pod igłą podziałkę zwaną różą kierunków - można było określać nie tylko północ i południe, ale również kierunki pośrednie. Nazwa kompasu wzięła się właśnie od włoskiego słowa "compasso" - podziałka.
busola
busola
kompas
kompas
Busola Busola to kompas, który posiada dodatkowo urządzenia celownicze umieszczone na ruchomym pierścieniu. Dziś często używamy tzw. busoli Bezarda - jej charakterystyczną cechą jest lusterko, znajdujące się wewnątrz pudełka stanowiącego obudowę. Kiedy busolę trzymamy na wysokości wzroku, w lusterku można zaobserwować ruch igły magnetycznej. Po zamknięciu lusterka igła magnetyczna zostaje automatycznie unieruchomiona. Inny typ busoli to taka, której tarcza zamocowana jest na płaskiej, przeźroczystej podstawie, zaopatrzonej w linijkę. Północny koniec igły magnetycznej, przyrządy celownicze, a nawet stopnie podziałki pomalowane są fosforyzującą farbą. Pozwala to posługiwać się busolą w nocy. Tarcza busoli podzielona jest na 360°. Stopnie to jednostki służące pomiarowi kątów. Podziałka na busoli umieszczona jest zwykle z dokładnością co 2-3 stopnie i z taką dokładnością mierzymy busolą kąty - tzw. azymuty. Na tarczy oznaczone są też cztery główne kierunki: N (North) - północ, E (East) - wschód, S (South) - południe, W (West) - zachód. Kierunki pośrednie oznacza się kombinacją liter, np. północny - wschód - NE. W busolach Bezarda podziałka na tarczy przedstawiona jest w innych jednostkach - tysięcznych (360° = 6000 tysięcznych). Jak wyznaczyć azymut? Zacznijmy od tego, że azymut jest to kąt pomiędzy północą a wybranym przez nas kierunkiem (na przykład marszu). Liczymy go w prawo, zgodnie z ruchem wskazówek zegara i wyrażamy w stopniach. azymut Te azymuty warto znać na pamięć! Rozróżnia się azymuty topograficzne, geograficzne i magnetyczne, które za podstawę przyjmują trochę inny kierunek północny, ale różnice między nimi są raczej nieznaczące dla harcerzy. Ponieważ busole wskazują północ magnetyczną, azymut, jaki będziemy za ich pomocą wyznaczać, też będzie magnetyczny. Po co wyznacza się azymut? Wyznaczając azymut na różne obiekty w terenie możemy określić dokładnie swoją pozycję na mapie. Jeżeli znamy swoje położenie na mapie, możemy wyznaczyć kierunek, w którym powinniśmy iść. Azymut jest też pomocny w wykonywaniu szkicu terenu czy szkicu trasy marszu. Czym wyznacza się azymut? Kompasem i busolą. Kompas jest zdecydowanie najlepszy do pracy z mapą, ale z powodzeniem można używać go też w terenie. Jego brzeg służy jako linijka pomocna przy kreśleniu odcinków. Dzięki temu, że jest przezroczysty, linie na nim narysowane możemy przyrównać do tych, narysowanych na mapie. Kompas posiada także wbudowaną lupę, która ułatwia czytanie małych napisów. Busola jest używana raczej w terenie, gdy chcemy wyznaczyć kierunek marszu lub azymut na dany punkt. Posiada celownik, dzięki któremu pomiary są dokładniejsze i lusterko, w którego odbiciu obserwuje się tarczę busoli. Jak wyznacza się dany azymut za pomocą kompasu? Trzymając kompas poziomo, przekręcamy tak pierścień, żeby wartość naszego azymutu była wskazywana przez środkową linię na kompasie. Obracamy tak kompas, aby północny koniec igły magnetycznej znalazł się pomiędzy dwoma liniami narysowanymi na pierścieniu, tak, aby wskazywał wartość zero stopni. W takim położeniu kompas wskazuje nasz azymut. Jak wyznacza się azymut na dany punkt za pomocą busoli? Busola to urządzenie czułe na zmiany pola magnetycznego, nie należy się nią posługiwać w pobliżu przedmiotów i urządzeń, które mogą zakłócić jej działanie. Guziki metalowe mogą spowodować odchylenie busoli już z odległości 10 cm. Szyny kolejowe powodują odchylenia igły z odległości 25 m, żelazne mosty - 25-50 m. Wskazania busoli zakłócają linie wysokiego napięcia, przekaźniki radiowo-telewizyjne, stacje sieciowe telefonii komórkowej, anteny nadawcze. Prawidłowe wskazania mogą zakłócić wyładowania atmosferyczne podczas burzy. Busola jest nieprzydatna w okolicach podbiegunowych. Nie wspominając o telefonach komórkowych...: 1.Podnosimy busolę na wysokość oczu. Trzymając ją poziomo, ustawiamy tak lusterko, żeby znajdowało się po kątem mniej więcej czterdziestu pięciu stopni do poziomu - tak, aby jednocześnie z przyrządami celowniczymi widzieć tarczę i igłę. 2.Za pomocą celownika (składającego się z muszki i szczerbinki) namierzamy dany punkt w terenie. 3.Trzymając nieruchomo busolę, kręcimy tak pierścieniem, aby, tak jak w przypadku kompasu, północny koniec igły znalazł się pomiędzy dwoma charakterystycznymi liniami - naprzeciwko kreski oznaczającej północ. 4.Gdy to zrobimy możemy odjąć busolę sprzed oczu i spokojnie odczytać wartość wskazywaną przez strzałkę na podziałce busoli, naprzeciwko muszki. Wyznaczanie kierunku według azymutu. Może się zdarzyć, że znajdziemy się w sytuacji odwrotnej, tzn. wartość azymutu już znamy, a chcemy dotrzeć do nieznanego nam punktu, wyznaczonego przez ten azymut. Ustawiamy wtedy podaną wartość azymutu naprzeciwko muszki, bierzemy busolę tak jak poprzednio i patrząc przez przyrządy i w lusterko, obracamy się w miejscu, aby igła magnetyczna wskazywała na tarczy północ (nie kręcimy tarczą). Teraz patrząc przez muszkę i szczerbinkę znajdujemy jakiś charakterystyczny punkt i wędrujemy w jego kierunku. Czynność wyznaczania powtarzamy, aż dotrzemy do celu wędrówki. Bieguny magnetyczne, rodzaje północy. Igła magnetyczna wskazuje północ magnetyczną, a nie rzeczywisty kierunek północy geograficznej. Bieguny magnetyczne znajdują się w pewnej odległości od biegunów geograficznych. Z tego względu północ wskazywana przez igłę magnetyczną nie pokrywa się dokładnie z tą, którą wyznaczają południki geograficzne. Kąt zawarty między tymi dwoma kierunkami nazywa się deklinacją, lub zboczeniem magnetycznym. Może mieć wartość dodatnią (igła magnetyczna wychyla się na wschód) lub ujemną (igła wychyla się na zachód). W Polsce kąt ten jest niewielki, ale w niektórych miejscach na ziemi bywa na tyle duży, że trzeba go uwzględniać w pomiarach. Lokalna wartość deklinacji jest zaznaczana na mapie u dołu arkusza. Wartość deklinacji dla danego miejsca zmienia się w ciągu roku o określony, bardzo mały kąt. Jest to spowodowane stałym przemieszczaniem się biegunów magnetycznych. O tym ruchu mówi kolejna wartość podawana na mapie - roczna zmiana zboczenia magnetycznego. Jak odczytać kierunek północny? Oczywiście najprościej za pomocą kompasu/busoli. Wystarczy spojrzeć na igłę magnetyczną i od razu wiemy, gdzie jest północ. A jak wyznaczyć północ bez pomocy kompasu? W takim przypadku trzeba uciec się do starych harcerskich metod. Poniżej kilka informacji, które pomogą zorientować się w terenie poprzez wyznaczenie za pomocą znaków przyrody przybliżonego kierunku północnego. Mrowisko położone przy samotnym drzewie będzie znajdowało się raczej położone od strony południowej. Samotnie stojące mrowisko może być trochę mniej spadziste po stronie południowej, żeby bardziej wystawić się na działanie promieni słonecznych. Mech będzie raczej porastał drzewa i kamienie po zacienionej i wilgotniejszej stronie, czyli od północy, gdzie dociera mniej promieni słonecznych. Na pieńku po ściętym, samotnie stojącym drzewie możemy zaobserwować, że słoje roczne mogą być w większych odstępach od siebie od strony południowej. Gałęzie samotnie rosnącego drzewa mogą być dłuższe, gęstsze, grubsze od strony słońca, czyli od południa. Trzeba jednak pamiętać, że na rozwój drzewa wpływają też inne czynniki, np. stały, silnie wiejący z jednego kierunku wiatr. Śnieg na odsłoniętych wzgórzach, górach będzie topniał szybciej po stronie południowej. To znaczy, że na północnych stokach można dłużej zaobserwować leżący śnieg oraz, że najdłuższe sople będą zwisać ze strony południowej. Gdy niebo jest bezchmurne... W południe słońce jest zawsze na południu. Jeżeli staniemy tyłem do niego, będziemy mieli przed sobą północ, po lewej zachód, po prawej wschód, a za sobą oczywiście południe. Trzeba wziąć pod uwagę fakt, że, gdy na naszych zegarkach jest dwunasta, ze względu na podział świata na strefy czasowe niekoniecznie musi być to dokładnie południe. Błąd może wynosić do kilku stopni. W Polsce najdokładniejszy wynik można uzyskać na południku 15 stopni (+1 godzina czasu słonecznego od Greenwich) długości wschodniej przechodzącym przez zachodnią Polskę, mniej więcej przez Stargard Szczeciński. W nocy kierunek północny wskazuje Gwiazda Polarna - znajduje się na osi ziemi. Za pomocą tej gwiazdy już starożytni żeglarze odnajdywali odpowiedni kierunek. "Znał się na tym doskonale Bolesław Krzywousty, gdy w ciągu dni pięciu zdążył z wojskiem pod Kołobrzeg po bezdrożach i puszczach, kierując się gwiazdami." M. Schreiber, E. Piasecki, "Harce młodzieży polskiej" Gwiazda Polarna Jest to pierwsza i najjaśniejsza gwiazda gwiazdozbioru Małej Niedźwiedzicy (tj. ostatnia gwiazda w dyszlu Małego Wozu). Ponieważ łatwiej znaleźć jest Wielką Niedźwiedzicę (Wielki Wóz), Gwiazdę Polarną odnajdujemy odkładając około pięć razy odcinek łączący dwie pierwsze gwiazdy Wielkiej Niedźwiedzicy (czyli tył Wielkiego Wozu) "w górę". Na półkuli południowej kierunek południowy wyznacza Krzyż Południa.
Układ gwiazd na przełomie lipca i sierpnia około północy
Układ gwiazd na przełomie lipca i sierpnia około północy
Północ z zegarkiem w ręku. Obarczony tym samym błędem co metoda wyznaczania kierunków świata w południe jest sposób wykorzystujący do tego zegarek. Nie jest konieczne posiadanie do tego zegarka wskazówkowego, jak się wszystkim wydaje. Można go sobie zawsze wyobrazić. Zacznijmy od początku. Gdy mamy zegarek wskazówkowy, obracamy go tak, aby mała wskazówka w położeniu poziomym zegarka wskazywała na słońce. W takim położeniu dwusieczna kąta pomiędzy tą wskazówką a godziną 12 (bierzemy 12 w dzień, czyli południe) będzie wskazywała kierunek południowy. Jej przedłużenie przez środek tarczy zegarka wskaże w związku z tym kierunek północny. (Dwusieczna kąta to linia wychodząca z wierzchołka kąta i dzieląca go na połowy.) Uwaga! Ta metoda dotyczy tylko półkuli północnej.
Określanie północy za pomocą zegarka. Przykład dla godziny 15:40
Określanie północy za pomocą zegarka. Przykład dla godziny 15:40
Top